Spotkałam dzisiaj M. Nie widziałyśmy się sporo czasu. To ona kilka lat temu odkrywała przede mną wrocławskie zakamarki i dzięki tej wiedzy pierwszego festiwalowego dnia cieszyński Park Pokoju mogłam zamienić na wrocławski Ogród Botaniczny. Dla M to pierwszy nowohoryzontowy festiwal. Zastanawiałyśmy się wobec tego, czy planować można według jakiegoś klucza i co mogłoby nim być. Im więcej filmów - tym gorzej, stwierdziłyśmy, zaraz potem zmieniając zdanie. Tym lepiej? M nie mieszka już we Wrocławiu, ale w Warszawie. Uciekając z letniej Mekki Warszawiaków – ze słonecznego, wypełnionego ludźmi i atrakcjami Trójmiasta, szukam swojego miejsca na peryferiach. To pewnie mój klucz – peryferia.

Ten festiwal daje wiele okazji do obcowania z peryferiami – artystycznymi i topograficznymi, które to kategorie często idą tu w parze, przenikają się. Jednym z moich ulubionych cyklów jest cykl dokumentów-esejów. Widziałam już dwa filmy, które się na niego składają, a które wydają mi się w pewien sposób podobne: “Z daleka” (2006) Thomasa Arslana – tureckiego emigranta, mieszkającego w Niemczech, który po 20 latach odwiedza rodzinne strony i armeński “Powrót poety” (2006) w reż. Harutyuna Khachatryana. Oba pokazują niby nie tak odległe rejony świata, odległe krajobrazowo i kulturowo, surowe i w tej swojej surowości niezwykle inspirujące. Arslan wyrusza z Istambułu na wschód Turcji. Jego film to sentymentalna podróż ku dzieciństwu. Odwiedza miasta, z którymi coś go w przeszłości łączyło, ale nie skupia się na własnej historii, pokazuje ludzi, którzy mieszkają tam teraz. Jak wyglądają, czym się zajmują, jak spędzają wolny czas. Zamyka swoich bohaterów, świadomych tego, że są filmowani, w statycznych kadrach. Każe im reagować na obecność kamery. Raz jest to zakłopotanie, wielokrotnie – usilna chęć pokazania obojętności wobec obcego szklanego oka. Obserwujemy sklepikarza, rozwożącego pieczywo po wąskich uliczkach Istambułu i kobiety, które z okien spuszczają mu koszyki na sznurkach. Odwiedzamy wioskę, zatopioną z powodu rozbudowy tamy na rzece i jej nowe oblicze, osiedle identycznych pastelowych domków. Wraz z reżyserem wjeżdżamy na tereny zamieszkiwane przez Kurdów, badamy pozostałości wpływów armeńskich w Turcji. Jadąc autobusem, skupiamy uwagę na chłopcu, który jest sprzedawcą biletów i przejęty swoją funkcją, zachowuje się jak dorosły mężczyzna. Odwiedzamy szkoły, festyny, stadiony. Podobne zainteresowanie rozrywkami ludzi, mieszkających na górzystych terenach Armenii, znajdziemy w filmie Khachatryana. Jednak konstrukcja tego opowiadania jest nieco inna – reżyser poświęcił film poecie Ashugh Jivani. Najpierw pokazał pracę rzeźbiarza nad jego pomnikiem, potem podążył śladem pomnika, który zamiast na postumencie spoczął na platformie samochodu, by odwiedzić miejsca bliskie poecie. Temu poetyckiemu dokumentowi-esejowi towarzyszą pieśni, śpiewane po wioskach, Jivani był wędrownym pieśniarzem.

"Z daleka"

Te filmy z zachwycającego naturalnego pejzażu spotkaniami z codziennością tubylców wydobywają głębię, nie zatrzymują się na pocztówkowej powierzchni. Podobny zabieg stosuje Isa Quosja w kosowsko-chorwackiej fabule “Kukumi” (2005). Jego bohaterowie to trójka mieszkańców domu dla obłąkanych, w wojennej zawierusze porzuconego przez personel. Mara, Hasan i Kukumi, odzyskawszy wolność, przemierzają wysuszone słońcem, złociste, poszarpane skalistymi zboczami, kosowskie peryferia. Mają swoje plany, których realizacja w otaczającym złym, chorym świecie zawiedzie jednych ku bezsensownej śmierci, innym każe uciekać z powrotem do szpitala. Quosja z krajobrazu i muzyki kosowskiej wydobywa mistycyzm, grającego na flecie Kukumi'ego uczyni świętym szaleńcem, a jego śmierć – ofiarą odkupiciela. Muzyka w tym filmie przypominała mi występ zespołu Anastazja w macedońskim “Przed deszczem” Manczewskiego.

W nieco mniej mistyczny sposób ofiarę pokazuje Ruxsandra Zenide – Rumunka z Genewy w swoim debiucie fabularnym, pięknym filmie “Ryna” (2005). Opowiada w nim historię 16-letniej dziewczyny, która mieszka na rumuńskiej prowincji razem z rodzicami i dziadkiem. Wychowywana przez ojca na chłopaka, Ryna jest świetnym mechanikiem, pracuje w rodzinnym warsztacie z małą stacją benzynową. W wolnych chwilach fotografuje i marzy o pierwszej w życiu sukience, jednak ojciec bezlitośnie co jakiś czas strzyże jej włosy, tłamsi kiełkującą kobiecość. W kilku subtelnych epizodach obserwujemy ów proces kiełkowania, zmiany, której nic - wydaje się - już nie zatrzyma. Jednak skomplikowana sytuacja wokół rodzinnego interesu popycha Rynę w ramiona burmistrza pobliskiego miasteczka, od którego zależy przedłużenie koncesji na jego prowadzenie. Mimo dramatycznego finału “Ryna” jest filmem pogodnym, czułym, niemal radosnym. To film o młodości, o otwieraniu się świata, który bywa i cudowny i brutalny. I znowu gdzieś w tle, a zarazem bardzo blisko pojawia się surowy pejzaż, żwirowe drogi, drewniane chaty, nisko nad horyzontem zawieszone chmury i muzyka – taneczna, festynowa muzyka rumuńska, miękkie, słodkie jak wata cukrowa słowa piosenek.

"Ryna"

Tego pogodnego klimatu nie znajdziemy w “Bagnie” (2001) Lucrecii Martel, jednej z czołowych przedstawicielek nurtu “nowego kina argentyńskiego”. Ten drapieżny stylistycznie film, opowiadający zwykłą, zatopioną w rzeczywistości, historię dwóch spokrewnionych ze sobą rodzin, spędzających wakacje w rejonie subtropikalnej Salty, oglądany w dusznej (a jednak) sali kinowej, w upalne wrocławskie lato, przenika na wskroś. Dotyka naszych obezwładnionych upałem, spoconych, choć na szczęście nie tak jak na ekranie pokiereszowanych ciał. Tu – podobnie jak u Zenide – mamy do czynienia z granicą między dzieciństwem a młodością, ów moment owocuje jakimś podskórnym napięciem. Uczucia między bohaterami mają charakter ambiwalentny, z jednej strony jest to graniczące z nienawiścią przywiązanie, przyjaźń między jedną z nastoletnich córek a służącą ociera się o lesbijską miłość, uczucia bratersko-siostrzane też wydają się niejasne. Całą fabułę przenika niepokój, podsycany dziecięcymi fantazjami, gorącym oddechem natury, uprzedzeniami rasowymi. Film zmoczony deszczem, potem i krwią wydaje się niezwykle namacalny. To arkadia rozwijającej się w powolnym tempie, niedostrzegalnej gołym okiem choroby. Reżyserce w ekspresyjny, a jednocześnie prosty sposób udało się zbudować przeczucie nadchodzącej śmierci.